تروما دندان چگونه به وجود می‌آید؟

ضربه به دهان ممکن است هنگام زمین‌خوردن، ورزش، تصادف، برخورد با جسم سخت یا درگیری رخ دهد و گاهی در نگاه اول ساده به نظر برسد. با این حال، تروما دندان فقط به شکستن بخش سفید دندان محدود نیست. ریشه، عصب، لثه و استخوان اطراف نیز ممکن است آسیب ببینند؛ حتی وقتی روی تاج دندان ترک واضحی دیده نمی‌شود. درد، خونریزی، تغییر محل دندان، لق‌شدن، حساسیت به فشار یا تغییر رنگ در روزها و هفته‌های بعد می‌توانند نشانه آسیب باشند. به همین دلیل بهتر است پس از ضربه متوسط یا شدید، دندانپزشک وضعیت دندان را با معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری بررسی کند. این مقاله کمک می‌کند نوع آسیب را بهتر تشخیص دهید، اقدامات درست لحظه اول را انجام دهید و بدانید چه علایمی مراجعه فوری می‌خواهند. تشخیص قطعی و انتخاب درمان به سن بیمار، شیری یا دایمی بودن دندان، زمان گذشته از حادثه و میزان آسیب ریشه و بافت‌های اطراف بستگی دارد. در کودکان و بزرگسالان، ثبت زمان دقیق حادثه و همراه‌داشتن قطعه شکسته یا دندان خارج‌شده به دندانپزشک کمک می‌کند برنامه درمان و پیگیری را با اطلاعات کامل‌تری تنظیم کند.

تروما دندان چیست و چه بخش‌هایی را درگیر می‌کند؟

تروما دندان اصطلاحی کلی برای آسیب‌های ناگهانی دهان است و از یک لب‌پریدگی کوچک تا خارج‌شدن کامل دندان را در بر می‌گیرد. ممکن است فقط مینا آسیب ببیند، شکستگی تا عاج یا پالپ پیش برود، ریشه ترک بخورد یا دندان داخل استخوان جابه‌جا شود. در برخی موارد دندان ظاهری طبیعی دارد، اما رباط‌های نگهدارنده آن ضربه خورده‌اند و جویدن دردناک می‌شود. همچنین پارگی لب یا لثه و شکستگی استخوان فک می‌تواند همراه آسیب دندانی باشد. کودکان به علت بازی و فعالیت بدنی بیشتر در معرض ضربه به دندان‌های جلویی هستند، ولی این اتفاق در هر سنی رخ می‌دهد. تفاوت مهم میان دندان شیری و دایمی در تصمیم درمانی است؛ برای نمونه دندان شیری خارج‌شده نباید دوباره در حفره قرار گیرد، زیرا ممکن است به جوانه دندان دایمی زیر آن آسیب برسد. دندانپزشک پس از تعیین نوع تروما، درباره ترمیم، ثابت‌کردن، درمان ریشه یا پیگیری دوره‌ای تصمیم می‌گیرد. آسیب هم‌زمان چند دندان نیز ممکن است و هر دندان باید جداگانه بررسی شود، زیرا شدت صدمه و واکنش پالپ در دندان‌های کنار هم همیشه یکسان نیست.

نشانه‌هایی که بعد از ضربه باید جدی گرفته شوند

پس از حادثه ابتدا دهان را در نور مناسب بررسی کنید، اما برای پیدا کردن ترک یا آزمایش لق‌بودن، دندان را فشار ندهید و تکان ندهید. شکستگی قابل مشاهده، کوتاه‌تر یا بلندتر دیده‌شدن دندان، انحراف آن از ردیف، خونریزی اطراف لثه و مشکل در بستن فک نشانه‌های مهم هستند. درد مداوم، حساسیت شدید به سرما و گرما، احساس بلندبودن دندان هنگام گاززدن و بی‌حسی لب نیز ارزش بررسی دارند. بعضی عوارض با تاخیر ظاهر می‌شوند؛ تغییر رنگ خاکستری یا تیره، ایجاد جوش روی لثه، تورم، بوی نامعمول و درد شبانه می‌تواند نشان دهد پالپ دندان آسیب دیده یا عفونت شکل گرفته است. نبود درد در ساعات اول به معنی سالم‌بودن قطعی دندان نیست، زیرا عصب ممکن است موقتا واکنش کمی نشان دهد. اگر ضربه با بیهوشی، استفراغ، خونریزی کنترل‌نشدنی، مشکل تنفس، زخم عمیق یا احتمال شکستگی فک همراه است، ارزیابی اورژانسی پزشکی باید بر مراجعه معمول دندانپزشکی مقدم باشد. در روزهای بعد بهتر است ظاهر و علایم دندان با دقت دنبال شود و هر تغییر تازه، حتی اگر درد کم باشد، هنگام تماس با دندانپزشک توضیح داده شود.

تغییرات ظاهری و جابه‌جایی دندان

تغییر ظاهر دندان پس از ضربه یکی از واضح‌ترین نشانه‌های تروماست، اما شدت آن همیشه با مقدار آسیب داخلی برابر نیست. لب‌پریدگی، ترک، کوتاه‌تر یا بلندتر دیده‌شدن دندان، چرخش، فرورفتن در لثه و بیرون‌آمدن بخشی از دندان از حفره باید بررسی شوند. خونریزی از شیار لثه نیز می‌تواند نشان دهد بافت نگهدارنده دندان آسیب دیده است. اگر دندان لق به نظر می‌رسد، برای آزمایش آن را با دست یا زبان تکان ندهید، زیرا فشار اضافه ممکن است صدمه را بیشتر کند. قطعه شکسته را دور نیندازید و آن را در شیر یا سرم تمیز نگه دارید تا دندانپزشک امکان استفاده از آن را ارزیابی کند. عکس‌گرفتن از وضعیت دهان در لحظه حادثه نیز می‌تواند برای مقایسه بعدی مفید باشد. حتی ترک کوچک باید معاینه شود، چون ممکن است مسیر آن به عاج یا پالپ رسیده باشد و درمان زودهنگام از حساسیت، آلودگی و شکستگی بیشتر جلوگیری کند. بررسی دندان‌های مجاور نیز ضروری است.

درد، حساسیت و اختلال در جویدن

درد پس از ضربه می‌تواند از بافت نرم، رباط اطراف ریشه، عاج بازشده یا پالپ آسیب‌دیده ایجاد شود و الگوی آن برای تشخیص مهم است. درد هنگام گاززدن، احساس بلندبودن دندان، حساسیت ماندگار به سرما و گرما یا درد خودبه‌خودی باید به دندانپزشک گزارش شود. نبود درد هم سلامت کامل را ثابت نمی‌کند، زیرا شوک اولیه ممکن است پاسخ عصبی دندان را موقتا کاهش دهد. در روزهای نخست غذای نرم مصرف کنید و از جویدن با سمت آسیب‌دیده بپرهیزید، اما برای آزمایش دندان خوراکی بسیار سرد، داغ یا سفت استفاده نکنید. اگر درد با گذشت زمان بیشتر شد، شب‌ها بیمار را بیدار کرد یا همراه تورم و جوش لثه بود، احتمال درگیری پالپ یا عفونت مطرح می‌شود. مسکن فقط علایم را برای مدت کوتاه کنترل می‌کند و جای معاینه را نمی‌گیرد. شرح دقیق زمان شروع، محرک، مدت ماندگاری و محل انتشار درد به انتخاب تست‌های مناسب کمک می‌کند. تغییر الگوی درد را نیز ثبت کنید.

علایم اورژانسی همراه با آسیب دهان

برخی نشانه‌ها فراتر از آسیب ساده دندان هستند و مراجعه فوری پزشکی یا دندانپزشکی می‌خواهند. خونریزی شدید که با فشار ملایم گاز تمیز کنترل نمی‌شود، زخم عمیق لب و زبان، مشکل در باز و بسته‌کردن دهان، تغییر واضح در نحوه قرارگرفتن دندان‌ها روی هم و احتمال شکستگی فک از این موارد هستند. اگر ضربه به سر نیز وارد شده و بیمار دچار بیهوشی، گیجی، خواب‌آلودگی غیرعادی، استفراغ، اختلال دید یا سردرد رو به افزایش است، ابتدا باید ارزیابی اورژانسی پزشکی انجام شود. تورم سریع صورت یا گردن، مشکل بلع و تنفس و تب همراه با بدحالی نیز نباید تا وقت معمول کلینیک صبر کنند. در کودک، سن، نوع دندان و احتمال آسیب به جوانه دندان دایمی اهمیت دارد. هنگام تماس با مرکز درمانی، زمان حادثه، نوع برخورد، علایم عمومی، خونریزی و وضعیت دندان را کوتاه و روشن توضیح دهید تا سطح فوریت و مقصد مناسب مراجعه دقیق‌تر مشخص شود. بیمار را تنها نگذارید.

در دقایق اول بعد از آسیب چه کار کنیم؟

آرام‌ماندن و انجام چند اقدام ساده می‌تواند از آسیب بیشتر جلوگیری کند. دهان را به‌آرامی با آب تمیز بشویید و برای کاهش ورم، کمپرس سرد را از بیرون روی صورت بگذارید؛ یخ را مستقیم روی پوست یا دندان قرار ندهید. اگر بخشی از دندان شکسته است، قطعه را پیدا کنید و در ظرف تمیز حاوی شیر یا سرم نگه دارید، زیرا گاهی امکان چسباندن آن وجود دارد. خونریزی خفیف را می‌توان با گاز تمیز و فشار ملایم کنترل کرد. از گذاشتن آسپرین، الکل، مواد ضدعفونی‌کننده یا داروهای خانگی روی دندان و لثه خودداری کنید. تا زمان معاینه، غذای نرم مصرف کنید و با سمت آسیب‌دیده چیزی نجوید. اگر کودک دندان شیری خود را در اثر ضربه از دست داده است، آن را دوباره در جای خود قرار ندهید. برای شناخت گزینه‌های درمانی آسیب‌های این دوره، راهنمای ترمیم دندان شیری نیز توضیح‌های تکمیلی دارد. اگر امکان تماس تلفنی با کلینیک وجود دارد، شرح کوتاهی از سن بیمار، شیری یا دایمی بودن دندان و نوع حادثه بدهید تا درباره فوریت مراجعه راهنمایی دقیق‌تری دریافت کنید.

اگر دندان دایمی کاملا بیرون آمده باشد

خارج‌شدن کامل دندان دایمی یک وضعیت زمان‌حساس است و باید همان لحظه با دندانپزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید. دندان را فقط از قسمت تاج، یعنی بخش سفید قابل مشاهده در دهان، بردارید و به ریشه دست نزنید. اگر سطح آن کثیف است، بدون مالش و برس‌زدن، چند ثانیه با شیر، سرم یا آب تمیز بشویید. در فرد هوشیار و همکار، راهنمای IADT قرار دادن سریع دندان دایمی در حفره را بهترین اقدام اولیه می‌داند؛ ولی اگر انجام آن برای شما امن یا ممکن نیست، دندان را در شیر نگه دارید و بی‌درنگ مراجعه کنید. قرار دادن دندان در دستمال خشک، آب معمولی برای مدت طولانی یا مواد ضدعفونی‌کننده می‌تواند به سلول‌های سطح ریشه آسیب بزند. دندان شیری استثناست و نباید بازکاشت شود. حتی اگر دندان دوباره سر جای خود قرار گرفته باشد، برای بررسی موقعیت، ثابت‌کردن و برنامه پیگیری به درمان حرفه‌ای نیاز دارد. زمان خارج‌بودن دندان و شرایط نگهداری آن بر پیش‌آگهی اثر دارد، بنابراین برای پیدا کردن راه‌حل خانگی یا شست‌وشوی طولانی، مراجعه را به تاخیر نیندازید.

دندانپزشک تروما را چگونه بررسی و درمان می‌کند؟

درمان با ثبت زمان و علت حادثه، بررسی بیماری‌های زمینه‌ای و معاینه دقیق دهان آغاز می‌شود. دندانپزشک موقعیت، تحرک، واکنش دندان به لمس و وضعیت بافت نرم را ارزیابی می‌کند و بسته به نوع آسیب از عکس رادیوگرافی در زاویه‌های مناسب کمک می‌گیرد. شکستگی محدود ممکن است با صاف‌کردن لبه یا ترمیم همرنگ دندان درمان شود، در حالی که شکستگی عمیق‌تر به محافظت از پالپ یا درمان ریشه نیاز دارد. دندان جابه‌جا یا لق‌شده گاهی پس از برگرداندن به موقعیت درست، با یک اسپلینت انعطاف‌پذیر برای مدت مشخص به دندان‌های کناری متصل می‌شود. تصمیم درمانی در دندان نابالغ با ریشه در حال رشد با دندان بالغ یکسان نیست و حفظ حیات پالپ اهمیت بیشتری دارد. آنتی‌بیوتیک برای همه ضربه‌ها لازم نیست و فقط در شرایط مشخص تجویز می‌شود. خوددرمانی یا به‌تعویق‌انداختن معاینه می‌تواند فرصت درمان محافظه‌کارانه‌تر را کاهش دهد. نوع و مدت اسپلینت برای همه آسیب‌ها یکسان نیست و بیمار نباید آن را در خانه جابه‌جا یا زودتر از زمان تعیین‌شده جدا کند. تمیز نگه‌داشتن اطراف اسپلینت و پرهیز از گاززدن خوراکی سفت نیز باید طبق دستور درمانگر ادامه پیدا کند تا بافت نگهدارنده فرصت ترمیم داشته باشد.

چرا پیگیری بعد از درمان ضروری است؟

تمام پیامدهای تروما در روز نخست قابل مشاهده نیستند. پالپ ممکن است پس از چند هفته یا چند ماه توان حیاتی خود را از دست بدهد، ریشه دچار تحلیل شود یا تغییر رنگ ایجاد شود؛ از طرف دیگر، بعضی دندان‌ها بدون مشکل پایدار می‌مانند. به همین دلیل زمان‌بندی معاینه‌های بعدی براساس نوع آسیب تعیین می‌شود و ممکن است شامل بررسی بالینی، آزمون‌های حسی و رادیوگرافی باشد. بیمار باید درد رو به افزایش، تورم، تب، جوش لثه، لق‌شدن بیشتر یا شکستن اسپلینت را زودتر گزارش کند. نشانه‌های به عصب رسیدن دندان نیز باید در معاینه بررسی شوند و مشاهده تغییر رنگ به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره زنده‌بودن پالپ کافی نیست. رعایت بهداشت با مسواک نرم، مصرف غذای نرم در دوره توصیه‌شده و پرهیز از ورزش برخوردی تا زمان اجازه دندانپزشک، به ترمیم بافت کمک می‌کند. اگر دندان در نهایت قابل حفظ نباشد، برنامه جایگزینی آن باید با توجه به سن، رشد فک و شرایط بافت انجام شود و تصمیم عجولانه مناسب نیست. پیگیری منظم بخش اصلی درمان تروماست، نه یک اقدام اختیاری پس از پایان کار. این پیگیری‌ها به دندانپزشک اجازه می‌دهند پیش از ایجاد درد شدید، تغییرات نامطلوب را تشخیص دهد و در زمان مناسب درمان تکمیلی را آغاز کند.

جمع‌بندی

تروما دندان می‌تواند از یک ترک سطحی تا آسیب جدی ریشه و خارج‌شدن کامل دندان متفاوت باشد؛ بنابراین شدت ظاهری حادثه همیشه میزان واقعی آسیب را نشان نمی‌دهد. اقدام درست در لحظه اول، به‌ویژه نگهداری مناسب دندان دایمی خارج‌شده و مراجعه سریع، می‌تواند بر نتیجه درمان اثر بگذارد. دندان شیری خارج‌شده هرگز نباید دوباره در حفره قرار داده شود و هر علامت عصبی یا عمومی شدید به ارزیابی فوری نیاز دارد. پس از درمان نیز معاینه‌های برنامه‌ریزی‌شده را جدی بگیرید، زیرا تغییرات پالپ و ریشه ممکن است با تاخیر دیده شوند. این مطلب جای تشخیص شخصی را نمی‌گیرد و انتخاب درمان تنها پس از معاینه و تصویربرداری ممکن است. اگر ضربه تازه رخ داده است، زمان حادثه، نحوه آسیب و محل نگهداری قطعه یا دندان را به دندانپزشک بگویید تا تصمیم دقیق‌تری گرفته شود. پیشگیری با محافظ دهانی مناسب در ورزش‌های برخوردی، بستن کمربند ایمنی و ایمن‌سازی محیط بازی کودکان می‌تواند احتمال تکرار چنین آسیب‌هایی را کاهش دهد.

سوالات متداول